WAIS YETİŞKİNLER ZEKÂ ÖLÇEĞİ (17-99 YAŞ)
Psikologlar değerlendirme yaparken çeşitli psikolojik ölçekleri yaygın olarak kullanırlar ve zekâ ölçekleri, zihinsel ve nöropsikolojik değerlendirmede önemli bir yere sahiptir. Bilişsel yetenekleri araştıran profesyoneller, yıllardır zekâ konusundaki geleneksel kuramları ve zihinsel işlevlerin ölçümünü daha fazla incelemişlerdir. Bu çalışmaların ürünü olarak yeni zekâ kuramları ortaya atılmış ya da eskiler gözden geçirilmiştir (Heights, 1997). 1980’li yıllardan başlayarak bireysel zekâ ölçeklerine yenileri eklenmiş ya da var olan ölçekler yeniden yapılandırılmıştır (Daniel, 1997). Günümüzde bu ölçeklerin Wechsler Yetişkinler Için Zekâ Ölçeği Gözden Geçirilmiş Formu 453 en sık kullanılanlarının başında David Wechsler’in geliştirdiği Wechsler Zekâ Ölçekleri gelmektedir. Wechsler Ölçeklerinin ilki, Wechsler-Bellevue Zeka Ölçeği adıyla 1939 yılında yetişkinler için geliştirilmiş, 1946 yılında Wechsler-Bellevue II olarak yayınlanmıştır. Günümüzde Wechsler ölçekleri üç yaş grubuna özgü olarak kullanılmaktadır. Bunlar, Wechsler Okul Öncesi Çocuklar İçin Zekâ Ölçeği (WPPSI), Wechsler Çocuklar İçin Zekâ Ölçeği (WISC) ve Wechsler Yetişkinler İçin Zekâ Ölçeği (WAIS) olarak adlandırılmaktadır. Sık kullanılan her psikolojik ölçekte olduğu gibi, Wechsler Ölçekleri’nin hepsi ilk kullanıma girdikleri günden günümüze kadar bir ya da daha çok değişiklikten geçmiş ve yeni norm çalışmaları yapılmıştır ve her birinin güncelleştirildiği farklı düzenlemeleri vardır.. Yetişkinlerin zekasını ölçen Wechsler-Bellevue ölçeği ilk olarak 1955’te WAIS, 1981’de WAIS-R olarak düzenlenmiş; 1992 yılında başlayan yeniden düzenleme çalışmaları sonucunda WAIS-III, 2008 yılında WAIS-IV olarak yeniden düzenlenerek kullanıma sunulmuştur. Farklı kültürler için uyarlama ve standardizasyon çalışmaları Bilindiği gibi her psikolojik ölçme aracı, özgül bir kültürel çevre içerisinde geliştirilir ve geliştirildiği kültürde geçerlidir. Belirli bir topluluğa yönelik olarak hazırlanmış olan psikolojik ölçme aracı, sadece o kültür için kullanılmalıdır. Başka bir kültür ve alt kültürler için kullanımı güvenilir değildir (Drenth, 1972). Bu nedenle, bir başka kültürde geliştirildiği halde, farklı bir kültürde kullanılmak istenen bir ölçeğin uyarlanması, yani ölçeğin kullanılacağı kültüre ait normlarının, geçerlik ve güvenirliğinin saptanması yoluyla o kültüre uygun hale getirilmesi gerekmektedir 1981 yılından başlayarak, uyarlama çalışmaları yapılan WAIS-R farklı kültürlerde de kullanılmaya başlanmıştır. WAIS-R, küçük değişikliklerle Çin’de uyarlanarak 179 yetişkinden oluşan örneklem grubu üzerinde standardizasyonu yapılmıştır (Lynn ve Dai, 1993). 1989-1991 yılları arasında WAIS-R’ın İskoçya standardizasyonu, Crawford, Gray ve Allan tarafından yapılmıştır (Lynn, 1998). WAIS-R’ın Japonya’daki standardizasyonu ise, 1989 yılında Shinagawa, Kobayashi, Fujita ve Maekawa tarafından yapılmıştır (akt., Hattori ve Lynn,1997). Üç ülkede yapılan standardizasyon çalışma bulguları, ölçeğin Amerikan standardizasyonu çalışmasının bulgularıyla benzerlikler göstermektedir. Ayrıca WAIS-R’ın İrlanda (James ve Dalton, 1993) ve Kanada’da (Fellers, McInnis, Cappelli, Cragg ve Vaillancourt, 1987) yapılan, ABD dışında İngilizce konuşulan ülkeler için düzenlemelerinin yanısıra farklı dil konuşan 454 Nilhan SEZGİN- Gülbahar BAŞTUĞ-Sibel YARGICI-KARAAĞAÇ- Banu YILMAZ yetişkinler için geliştirilmiş formları da vardır. Lopez ve Romero (1988), ölçeğin İspanyolca konuşan yetişkinler için geliştirilmiş formu olan EIWA’yı düzenlemişlerdir. Ancak psikolojik ölçeklerin yeni kullanılmaya başlandığı ülkelerde, başka bir kültürde geliştirilmiş olan ölçekler, herhangi bir uyarlama çalışması yapılmadan, sadece kullanılacağı ülkenin diline çevrilip ölçeğin ilk geliştirildiği kültürün orijinal normları ölçüt alınmaktadır (Drenth, 1972). Bilindiği gibi, ne zekâ ne de kişilik ölçümü ve değerlendirmesi, bir başka kültürde geliştirilmiş olan ölçekler ve o ölçeklere ait normlarla geçerli olarak yapılamaz. Bu nedenle, sadece çeviri yapılan ölçeklerin araştırmalarda, dahası uygulamada geçerliymiş gibi kullanılması oldukça sakıncalıdır (Öner, 1994). Diğer yandan, bir ölçeğin farklı bir kültürde geçerli ve güvenilir bir biçimde kullanılabilmesi için, oldukça zahmetli ve uzun süren bir uyarlama çalışması gerçekleştirilmelidir (Drent, 1972). Uyarlama aşamaları, ölçeklerdeki ifadelerin eş anlama gelip gelmediğinin kontrolünden başlayarak, ölçeğin içyapısında veya geçerlik, güvenirlik gibi psikometrik özelliklerinde değişmeler olup olmadığının ortaya çıkarılmasına kadar bir dizi semantik, kültürel ve istatistiksel kontrolü kapsamaktadır (Şahin, 1994). Türkiye’deki uyarlama ve standardizasyon çalışmalarının gerekliliği Türkiye’de kültüre uygun biçimde uyarlama çalışması yapılmış ve yetişkinler için kullanılabilecek bireysel bir zekâ ölçeği bulunmamaktadır. Ülkemizde WAIS (Wechsler Yetişkinler için Zekâ Ölçeği) 1955 formunun Türkçe çevirisi Tan3 tarafından yapılmıştır. WAIS’in bu çevirisinin 19-25 yaş grubundaki 57 psikoloji öğrencisi ile deneme mahiyetinde yapılmış olan güvenirlik ve geçerlik ön analizi (Epir ve İskit, 1972) dışında ölçeğin Türkçe uyarlaması ile kültüre özgü normlarını, güvenirlik ve geçerliğini saptayacak araştırmalar yapılmamıştır. Maalesef bu çeviri, Türkiye’de herhangi bir uyarlama ve norm çalışması olmaksızın halen yaygın olarak kullanılmakta ve puanların yorumu, yaklaşık 60 yıl önceki Amerikan örnekleminden elde edilmiş normlara dayanarak yapılmaktadır. Bu gibi uygulamaların bilinen sakıncaları, ülkemizde yetişkinler için uygun ve yeterli bir zihinsel değerlendirme yapılmasını engellemektedir. Makalede ayrıntılı olarak aktarılan ön çalışma ile WAIS-R’ın Türk kültürüne uygun olarak yeniden düzenlenmesi ve uyarlanması için gerekli ön veriler elde edilmiş ve araştırma projesi 2002 yılı Prof. Dr. Işık Savaşır Klinik Psikoloji ödülüne layık görülmüştür. 3 Kaynaklarda ilk çevirinin Hasan Tan tarafından yapıldığı kabul edilse de 2014 yılında Muzaffer Şerif’in yaşamına ilişkin yapılmış incelemeler, ölçeğin ilk Türkçe çevirinin Şerif’e ait olduğunu desteklemektedir. Wechsler Yetişkinler Için Zekâ Ölçeği Gözden Geçirilmiş Formu 455 Ancak, Türkiye’de bu çalışmalar devam ederken ölçeğin yeni bir formu olan WAIS-III’ün ABD’de kullanıma sunulmuş olması ve ölçeği yayınlayan şirketin el değiştirmesi nedeniyle WAIS-R araştırmalarına devam edilmesini sağlayacak geçerli izinler işlevselliğini yitirmiştir. Bu nedenle, eldeki verilerin büyük gruplarla paylaşımı ve Türkiye’de kullanımı etik olarak olanaksız duruma gelmiş ve tahmin edileceği gibi bu gelişmeler çerçevesinde WAIS-R ile daha ayrıntılı araştırmalara devam edilmemiştir. Ölçeğin yeniden düzenlenmiş formları ile çalışmaya devam etmek için Türk Psikologlar Derneği ile Wechsler Ölçeklerinin yeni yayıncı şirketi arasında yaklaşık on yıldır sürdürülen yazışmalar sonunda WAIS-IV’ün Türkiye standardizasyonu çalışmaları başlatılmıştır. Yayınlanmamış olan WAIS-R çalışmasının özellikle sözel ölçek bulguları ve yeniden düzenlemelerine ilişkin bulguları, Wechsler Yetişkinler için Zekâ Ölçeği’nin (WAIS-IV) Türkiye standardizasyonu sırasında yapılan ön çalışmalarda kullanılmış ve WAIS-IV Türk formunda yer almıştır.